Nispi Haklar Sınırlı mıdır? Günlük Hayattan Bilimsel Bir Bakış
“Nispi haklar sınırlı mıdır?” sorusu ilk bakışta kulağa biraz ders kitabı kokan bir soru gibi gelebilir. Kabul ediyorum, üniversitede çalışan bir araştırmacı olarak bu kavramlarla iç içeyim ama Eskişehir’de çayımı alıp Porsuk kenarında yürürken bile hukukun bu soyut kavramlarının aslında gündelik hayatla ne kadar bağlantılı olduğunu düşünüyorum. İyi haber şu: Nispi hakları anlamak için hukuk profesörü olmanıza gerek yok. Biraz merak, biraz günlük örnek yeterli.
Nispi Haklar Nedir? Kısaca ve Net
Önce temel bir soruyla başlayalım: Nispi hak ne demek? En basit haliyle nispi haklar, sadece belirli kişilere karşı ileri sürülebilen haklardır. Yani bu haklar “herkese karşı” değil, “belli kişilere karşı” geçerlidir.
Bir benzetme yapalım. Diyelim ki bir arkadaşınızdan kitap ödünç aldınız. O kitapla ilgili bir sorumluluğunuz var mı? Var. Kitabı geri vermekle yükümlüsünüz. Ama bu yükümlülük kime karşı? Tüm dünyaya karşı değil, sadece kitabı aldığınız kişiye karşı. İşte bu ilişki tam olarak nispi hakların alanına girer.
İçimdeki akademisyen “borç ilişkisi” demek istiyor ama içimdeki gündelik insan hemen frene basıyor: Hayır, bunu böyle karmaşık söylemeye gerek yok. Kısaca, nispi haklar kişiye özeldir.
Nispi Haklar Sınırlı mıdır? Asıl Merak Edilen Nokta
Gelelim esas soruya: Nispi haklar sınırlı mıdır? Kısa cevap: Evet, sınırlıdır. Uzun cevap ise biraz daha keyifli.
Nispi hakların sınırlı olmasının temel nedeni, bu hakların herkes için değil, sadece taraflar arasında geçerli olmasıdır. Yani sizin bir sözleşmeden doğan hakkınız, o sözleşmenin tarafı olmayan birini bağlamaz. Mesela siz bir ev kiraladınız diye, apartmandaki herkes size karşı yükümlülük altına girmez. Sadece ev sahibiyle aranızdaki ilişki önemlidir.
Bilimsel açıdan bakarsak, hukuk düzeni burada bir denge kurar. Herkesin herkese karşı sınırsız hak iddia edebildiği bir sistem düşünün. Kaos. Tam anlamıyla akademik tabirle söylemem gerekirse: Sistem kilitlenir. Gündelik dille söylersek: Kimse kimseyle iş yapamaz.
Nispi Hakların Sınırları Nerede Başlar, Nerede Biter?
Nispi hakların sınırları üç temel noktada kendini gösterir:
1. Kişi Bakımından Sınırlılık
Nispi haklar sadece belirli kişilere karşı ileri sürülebilir. Bir alacak hakkınız varsa, bunu sadece borçluya karşı kullanabilirsiniz. Komşuya, esnafa ya da yoldan geçen birine değil. Bu kulağa çok basit geliyor ama uygulamada en çok karıştırılan noktalardan biri.
2. İçerik Bakımından Sınırlılık
Her canımızın istediğini “hak” diye ortaya koyamayız. Nispi hakların içeriği, genellikle sözleşme ya da kanunla belirlenir. Örneğin bir iş sözleşmeniz varsa, işverenden sadece sözleşmede kararlaştırılan ücret ve koşulları talep edebilirsiniz. “Bugün canım daha fazla maaş istiyor” demek, hukuken pek bir şey ifade etmez. Keşke etseydi, kabul ediyorum.
3. Süre Bakımından Sınırlılık
Nispi haklar sonsuza kadar sürmez. Zamanaşımı diye bir kavram var ki, bunu “hukukun sabrı” gibi düşünebilirsiniz. Hakkınızı makul bir süre içinde talep etmezseniz, hukuk sistemi bir noktadan sonra “artık çok geç” der. Bu da nispi hakların sınırlı olduğunun başka bir göstergesidir.
Nispi Haklar ile Mutlak Haklar Arasındaki Fark
Bu noktada genelde şu soru geliyor: “Madem nispi haklar sınırlı, sınırsız olan bir şey var mı?” Var. Onlara mutlak haklar diyoruz.
Mülkiyet hakkı buna güzel bir örnek. Sahibi olduğunuz bir bisiklet düşünün. O bisiklete kimse izinsiz dokunamaz. Bu hak, herkese karşı ileri sürülebilir. Nispi haklar ise böyle çalışmaz. Onlar daha “özel ilişkiler” dünyasında yaşar.
İşin mizahi tarafı şu: Nispi haklar daha içli dışlıdır, mutlak haklar ise mesafelidir. Biri “biz bizeyiz” der, diğeri “herkes haddini bilsin”.
Günlük Hayatta Nispi Haklar Neden Önemli?
Nispi haklar sınırlı mıdır sorusu sadece teorik bir tartışma değildir. Kredi kartı borcunuzdan internet aboneliğinize, kira sözleşmesinden telefon hattınıza kadar hayatımız nispi haklarla dolu.
Bu hakların sınırlı olması, hem bireyleri hem de toplumu korur. Herkesin neyi, kimden isteyebileceği bellidir. Bu da güven duygusunu artırır. Açıkçası bilimsel olarak baktığımda da, gündelik hayatta hissettiğimde de, bu sınırlılık bir eksiklik değil; tam tersine sistemin sigortasıdır.
Sonuç olarak, nispi haklar sınırlıdır ama bu sınırlılık onların zayıf olduğu anlamına gelmez. Aksine, doğru sınırlar sayesinde işler. Hukuk da biraz böyle zaten: Her şeyin ölçüsünü kaçırmadığında anlamlı.